Chứng khoán phái sinh là gì? Kiến thức cơ bản cho người mới bắt đầu

Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào một tài sản cơ sở khác, ví dụ chỉ số VN30 hay trái phiếu Chính phủ, thay vì có giá trị độc lập như cổ phiếu. Nhà đầu tư không sở hữu tài sản cơ sở, mà giao dịch dựa trên cam kết mua hoặc bán tài sản đó tại một mức giá và thời điểm xác định trước.

Chứng khoán phái sinh là gì

Nói đơn giản, phái sinh là một hợp đồng. Hai bên tham gia hợp đồng cam kết thực hiện một giao dịch trong tương lai theo các điều khoản đã thỏa thuận sẵn hôm nay: giá bao nhiêu, khối lượng bao nhiêu, đáo hạn khi nào. Vì giá trị hợp đồng biến động theo tài sản cơ sở, nhà đầu tư có thể kiếm lời từ cả xu hướng tăng lẫn giảm của thị trường, đây là điểm khác biệt lớn nhất so với cổ phiếu thường.

Tại Việt Nam, thị trường chứng khoán phái sinh do Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) vận hành, chính thức đi vào hoạt động từ năm 2017, với Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đóng vai trò trung tâm thanh toán bù trừ và quản lý ký quỹ cho toàn thị trường.

Phái sinh hoạt động dựa trên nguyên tắc nào

Tài sản cơ sở

Mỗi hợp đồng phái sinh gắn với một tài sản cơ sở cụ thể. Tại Việt Nam hiện nay, tài sản cơ sở phổ biến nhất là các chỉ số cổ phiếu VN30 và VN100, ngoài ra còn có trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 5 năm và 10 năm. Giá hợp đồng phái sinh biến động theo sát diễn biến của tài sản cơ sở, nhưng không phải lúc nào cũng bằng tuyệt đối, chênh lệch giữa hai mức giá này gọi là basis.

Đòn bẩy và ký quỹ

Khác với mua cổ phiếu phải trả đủ 100% giá trị giao dịch, giao dịch phái sinh chỉ yêu cầu nhà đầu tư nộp một khoản ký quỹ bằng một phần giá trị hợp đồng. Đây chính là cơ chế đòn bẩy: lãi hoặc lỗ được tính trên toàn bộ giá trị hợp đồng, trong khi vốn bỏ ra chỉ bằng phần ký quỹ.

Ký quỹ tối thiểu cho mỗi hợp đồng do VSDC quy định và thay đổi theo biến động giá của tài sản cơ sở. Theo công bố gần nhất từ TCBS, mức ký quỹ tối thiểu khoảng 33.927.070 VNĐ cho một hợp đồng VN30 và 32.835.840 VNĐ cho một hợp đồng VN100.

Đây là số liệu tham khảo tại thời điểm công bố, nhà đầu tư nên kiểm tra số liệu cập nhật trên ứng dụng trước khi mở vị thế.

Ký quỹ có hai loại cần phân biệt: ký quỹ ban đầu (nộp khi mở vị thế) và ký quỹ duy trì (mức tối thiểu phải giữ trong suốt thời gian nắm giữ vị thế). Nếu tài khoản xuống dưới mức ký quỹ duy trì, nhà đầu tư sẽ nhận yêu cầu bổ sung ký quỹ hoặc bị đóng vị thế bắt buộc. Phần cơ chế này sẽ được giải thích chi tiết hơn ở bài "Ký quỹ phái sinh là gì? Cách tính và quản lý an toàn" (liên kết khi bài này được xuất bản).

Thanh toán lãi lỗ hàng ngày (T+0)

Giao dịch phái sinh áp dụng cơ chế T+0: lãi lỗ của vị thế đang nắm giữ được tính toán và thanh toán mỗi ngày dựa trên giá đóng cửa của hợp đồng, không phải đợi đến khi đóng vị thế. Nếu phát sinh lỗ, nhà đầu tư phải nộp đủ khoản lỗ trước 8:00 sáng ngày giao dịch kế tiếp. Nếu phát sinh lãi, TCBS thanh toán chậm nhất vào ngày giao dịch kế tiếp. Đây là điểm khác cơ bản so với cổ phiếu, nơi lãi lỗ chỉ "thực" khi đã bán ra.

Các loại chứng khoán phái sinh đang giao dịch tại Việt Nam

Hợp đồng tương lai chỉ số VN30 và VN100

Đây là nhóm sản phẩm phái sinh có thanh khoản cao nhất thị trường. Hợp đồng tương lai VN30 cho phép nhà đầu tư đặt cược vào xu hướng của 30 cổ phiếu vốn hóa lớn nhất sàn HOSE mà không cần mua từng mã riêng lẻ, còn hợp đồng tương lai VN100 là sản phẩm mở rộng phạm vi sang 100 cổ phiếu. Từ khi hệ thống giao dịch KRX được đưa vào vận hành, mã hợp đồng phái sinh đã đổi sang định dạng mới, ví dụ một hợp đồng VN30 đáo hạn tháng 6/2025 trước đây hiển thị dạng VN30F2406, nay hiển thị dạng 41I1F6000. Cách đọc mã hợp đồng và cách chọn kỳ hạn đáo hạn sẽ được giải thích chi tiết trong bài "Hợp đồng tương lai VN30 là gì? Cách giao dịch tại TCBS" (liên kết khi bài này được xuất bản).

Hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ

Sản phẩm dành cho nhà đầu tư muốn phòng ngừa rủi ro lãi suất hoặc tổ chức cần quản trị danh mục trái phiếu, kỳ hạn 5 năm và 10 năm. Thanh khoản nhóm này thấp hơn nhiều so với hợp đồng chỉ số và phù hợp hơn với nhà đầu tư tổ chức.

Phái sinh khác cổ phiếu ở điểm nào

Ưu điểm và rủi ro khi giao dịch phái sinh

Ưu điểm

• Kiếm lời được cả khi thị trường giảm điểm, không chỉ khi tăng như cổ phiếu.
• Vốn tham gia thấp hơn nhiều so với giá trị hợp đồng nhờ cơ chế ký quỹ.
• Thanh khoản cao với hợp đồng VN30 và VN100, vào lệnh và thoát lệnh nhanh trong phiên.
• Có thể dùng để phòng ngừa rủi ro cho danh mục cổ phiếu đang nắm giữ.

Rủi ro cần lưu ý

• Đòn bẩy khiến lỗ cũng bị khuếch đại tương ứng với lãi, biến động nhỏ của chỉ số có thể gây lỗ lớn so với vốn ký quỹ.
• Có ngày đáo hạn, vị thế không thể giữ vô thời hạn như cổ phiếu.
• Có thể bị gọi bổ sung ký quỹ hoặc đóng vị thế bắt buộc nếu tài khoản xuống dưới mức ký quỹ duy trì.
• Biến động giá trong phiên thường nhanh và mạnh hơn cổ phiếu, đòi hỏi theo dõi sát và kỷ luật quản lý vốn.

Ai phù hợp giao dịch chứng khoán phái sinh

Phái sinh phù hợp với nhà đầu tư đã có kinh nghiệm với cổ phiếu, hiểu rõ cơ chế đòn bẩy và chấp nhận được biến động nhanh trong ngắn hạn. Đây không phải là sản phẩm dành cho người mới hoàn toàn chưa từng giao dịch chứng khoán, vì tốc độ biến động và áp lực ký quỹ đòi hỏi nền tảng kiến thức vững trước khi tham gia.

Cách bắt đầu giao dịch phái sinh tại TCBS

TCBS cung cấp dịch vụ giao dịch phái sinh qua sản phẩm iFuture. Nhà đầu tư có thể mở tiểu khoản phái sinh cùng lúc với tài khoản chứng khoán cơ sở nếu chưa có tài khoản nào tại TCBS, hoặc mở thêm tiểu khoản phái sinh nếu đã có sẵn tài khoản cơ sở. Toàn bộ thao tác thực hiện qua ký hợp đồng điện tử, và có thể giao dịch ngay trong ngày tiểu khoản được kích hoạt thành công. Thị trường phái sinh mở cửa sớm hơn thị trường cơ sở 15 phút và đóng cửa cùng thời điểm.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo số liệu: help.tcbs.com.vn (mở tài khoản phái sinh, ký quỹ, biểu phí, thanh toán lãi lỗ, ý nghĩa mã hợp đồng). Xem đầy đủ danh sách nguồn trong README.md đi kèm.