Trái phiếu doanh nghiệp là gì? Rủi ro và cách đánh giá trước khi mua

Trái phiếu doanh nghiệp là một loại giấy tờ có giá do doanh nghiệp phát hành để vay vốn từ nhà đầu tư, trong đó doanh nghiệp cam kết trả lãi định kỳ và hoàn trả gốc khi trái phiếu đáo hạn. Người mua trái phiếu doanh nghiệp không phải là cổ đông góp vốn mà là chủ nợ của doanh nghiệp phát hành.

Khi mua một trái phiếu, nhà đầu tư đang cho doanh nghiệp đó vay tiền theo đúng các điều khoản đã công bố: số tiền vay, mức lãi được trả, thời gian vay và thời điểm nhận lại gốc. Đổi lại, nhà đầu tư nhận được dòng tiền lãi ổn định hơn so với đầu tư cổ phiếu, nhưng cũng phải chấp nhận rủi ro là doanh nghiệp có thể mất khả năng trả nợ.

Mục lục

1. Các đặc điểm cơ bản cần biết
2. Trái phiếu doanh nghiệp khác gì cổ phiếu và trái phiếu chính phủ?
3. Các loại trái phiếu doanh nghiệp phổ biến
4. Vì sao nhà đầu tư cá nhân quan tâm đến trái phiếu doanh nghiệp?
5. Rủi ro khi đầu tư trái phiếu doanh nghiệp
6. Cách đánh giá một trái phiếu doanh nghiệp trước khi mua
7. Câu hỏi thường gặp

Các đặc điểm cơ bản cần biết

Trước khi tìm hiểu sâu hơn, nên nắm rõ năm yếu tố luôn xuất hiện trên bất kỳ trái phiếu doanh nghiệp nào: mệnh giá, lãi suất coupon, kỳ hạn, ngày đáo hạn và tổ chức phát hành.

Ví dụ, một trái phiếu mệnh giá 100.000.000 đồng, lãi suất coupon 9%/năm, trả lãi hàng năm sẽ mang lại khoảng 9.000.000 đồng tiền lãi mỗi năm nếu doanh nghiệp trả nợ đúng hạn.

Trái phiếu doanh nghiệp khác gì cổ phiếu và trái phiếu chính phủ?

Ba loại tài sản này thường bị nhầm lẫn vì đều giao dịch trên thị trường chứng khoán, nhưng bản chất pháp lý khác nhau. Khi mua cổ phiếu, nhà đầu tư trở thành cổ đông, cùng chia sẻ lợi nhuận và rủi ro kinh doanh với doanh nghiệp, không có cam kết trả lãi hay gốc cố định. Khi mua trái phiếu doanh nghiệp, nhà đầu tư là chủ nợ, được ưu tiên trả nợ trước cổ đông nếu doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, nhưng lợi nhuận bị giới hạn ở mức lãi suất đã cam kết. Trái phiếu chính phủ cũng là công cụ vay nợ tương tự, nhưng bên vay là Nhà nước nên rủi ro tín dụng gần như không đáng kể, đổi lại lãi suất thường thấp hơn đáng kể so với trái phiếu doanh nghiệp.

	Trái phiếu doanh nghiệp	Cổ phiếu	Trái phiếu chính phủ
Vai trò người mua	Chủ nợ	Cổ đông	Chủ nợ
Bên vay/phát hành	Doanh nghiệp	—	Nhà nước
Lợi nhuận	Lãi suất đã cam kết	Không giới hạn, theo kết quả kinh doanh	Lãi suất cố định, thường thấp hơn
Thứ tự ưu tiên khi phá sản	Được trả trước cổ đông	Trả sau cùng	Gần như không có rủi ro vỡ nợ

Các loại trái phiếu doanh nghiệp phổ biến

Trên thị trường Việt Nam, nhà đầu tư cá nhân thường gặp một số dạng trái phiếu doanh nghiệp sau.

• Có tài sản đảm bảo: được bảo đảm bằng bất động sản, cổ phần hoặc tài sản khác của doanh nghiệp phát hành hoặc bên thứ ba. Nếu doanh nghiệp mất khả năng trả nợ, tài sản đảm bảo có thể được xử lý để hoàn trả trái chủ, nhưng quá trình này thường kéo dài và giá trị thực tế thu về phụ thuộc chất lượng cũng như tính thanh khoản của tài sản đó.
• Không có tài sản đảm bảo (tín chấp): chỉ dựa trên uy tín và năng lực tài chính của doanh nghiệp phát hành, rủi ro cao hơn nên thường đi kèm lãi suất hấp dẫn hơn.
• Trái phiếu chuyển đổi: cho phép trái chủ chuyển đổi thành cổ phiếu của doanh nghiệp phát hành theo tỷ lệ và điều kiện đã quy định trước, kết hợp đặc tính vừa là nợ vừa có tiềm năng sinh lời như cổ phiếu.
• Phát hành công chúng và phát hành riêng lẻ: trái phiếu ra công chúng phải qua quy trình thẩm định và công bố thông tin chặt chẽ hơn, phù hợp với đông đảo nhà đầu tư. Trái phiếu phát hành riêng lẻ có điều kiện phát hành đơn giản hơn nhưng theo quy định hiện hành chỉ được chào bán cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp.

Vì sao nhà đầu tư cá nhân quan tâm đến trái phiếu doanh nghiệp?

So với gửi tiết kiệm, trái phiếu doanh nghiệp thường có lãi suất cam kết cao hơn. So với cổ phiếu, dòng tiền lãi của trái phiếu ổn định và có thể dự đoán trước, ít biến động theo tâm lý thị trường. Đây là lý do trái phiếu doanh nghiệp thường được xem là lựa chọn cân bằng giữa an toàn và lợi suất trong một danh mục đầu tư đa dạng. Tuy vậy, lãi suất cao hơn luôn đi kèm rủi ro cao hơn tương ứng, phần tiếp theo sẽ đi sâu vào các rủi ro cụ thể cần lường trước.

Rủi ro khi đầu tư trái phiếu doanh nghiệp

• Rủi ro tín dụng (rủi ro vỡ nợ): doanh nghiệp phát hành có thể mất khả năng trả lãi hoặc trả gốc đúng hạn do kinh doanh thua lỗ, dòng tiền suy yếu hoặc quản trị yếu kém. Đây là rủi ro lớn nhất và trực tiếp nhất khi mua trái phiếu doanh nghiệp.
• Rủi ro thanh khoản: không phải trái phiếu doanh nghiệp nào cũng dễ bán lại trước ngày đáo hạn. Nếu thị trường thứ cấp cho mã trái phiếu đó kém sôi động, nhà đầu tư cần tiền gấp có thể phải bán với giá chiết khấu sâu hoặc không tìm được người mua.
• Rủi ro lãi suất và thị trường: khi mặt bằng lãi suất chung tăng, giá trị thị trường của trái phiếu đang nắm giữ với lãi suất cố định thấp hơn sẽ giảm tương ứng nếu muốn bán trước hạn.
• Rủi ro pháp lý và minh bạch thông tin: một số trái phiếu bị gọi là trái phiếu ba không, tức không xếp hạng tín nhiệm, không tài sản đảm bảo và không bảo lãnh thanh toán từ bên thứ ba. Nhóm này tiềm ẩn rủi ro cao nhất vì nhà đầu tư có rất ít cơ sở độc lập để đánh giá năng lực trả nợ thực sự của doanh nghiệp.
• Rủi ro nhầm lẫn với tiền gửi tiết kiệm: trái phiếu doanh nghiệp không phải là sản phẩm tiền gửi và không được bảo hiểm tiền gửi, khác hẳn với gửi tiết kiệm ngân hàng dù đôi khi được chào bán theo cách gây nhầm lẫn.

Để hiểu sâu hơn từng rủi ro cụ thể kèm ví dụ thực tế, xem thêm Nhận diện rủi ro khi đầu tư trái phiếu doanh nghiệp.

Cách đánh giá một trái phiếu doanh nghiệp trước khi mua

Trước khi quyết định mua một trái phiếu doanh nghiệp, nên kiểm tra qua các tiêu chí sau.

Tiêu chí	Cần kiểm tra điều gì
Năng lực tài chính tổ chức phát hành	Báo cáo tài chính đã kiểm toán, tỷ lệ nợ vay, dòng tiền kinh doanh, lịch sử trả nợ các đợt trước
Mục đích sử dụng vốn	Vốn huy động dùng để làm gì, có phù hợp hoạt động kinh doanh cốt lõi hay không
Tài sản đảm bảo	Loại tài sản, giá trị định giá và tính thanh khoản của tài sản đó
Xếp hạng tín nhiệm	Có được tổ chức độc lập đánh giá không, mức xếp hạng bao nhiêu
Lãi suất so với rủi ro	Lãi suất có cao bất thường so với mặt bằng chung không
Điều khoản mua lại và kỳ hạn	Doanh nghiệp có quyền mua lại trước hạn không, điều kiện có bất lợi cho trái chủ không
Tính thanh khoản	Có niêm yết hoặc giao dịch thứ cấp không, đơn vị phân phối có hỗ trợ mua lại không
Tư cách nhà đầu tư	Trái phiếu phát hành riêng lẻ chỉ dành cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp

Xem quy trình sàng lọc chi tiết theo từng bước tại Cách chọn trái phiếu doanh nghiệp an toàn: Phễu lọc 5 bước.

Câu hỏi thường gặp

Trái phiếu doanh nghiệp có phải là một hình thức gửi tiết kiệm không?

Không. Trái phiếu doanh nghiệp là công cụ nợ do doanh nghiệp phát hành, không được bảo hiểm tiền gửi, và mức độ an toàn phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực trả nợ của doanh nghiệp phát hành.

Nhà đầu tư cá nhân có được mua trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ không?

Theo quy định hiện hành, trái phiếu phát hành riêng lẻ chỉ được chào bán cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp. Nhà đầu tư cá nhân thông thường có thể tiếp cận trái phiếu doanh nghiệp phát hành ra công chúng hoặc các sản phẩm được cơ cấu lại bởi công ty chứng khoán, tùy điều kiện từng sản phẩm.

Làm sao để bán lại trái phiếu doanh nghiệp trước khi đáo hạn?

Tùy vào việc trái phiếu có được niêm yết hoặc giao dịch trên thị trường thứ cấp hay không, cũng như chính sách hỗ trợ mua lại của đơn vị phân phối. Nên xác nhận khả năng thanh khoản này trước khi mua, không nên giả định có thể bán lại dễ dàng bất cứ lúc nào.

Lãi suất trái phiếu doanh nghiệp cao có đồng nghĩa với rủi ro cao không?

Phần lớn là có. Lãi suất là phần thưởng cho rủi ro mà nhà đầu tư chấp nhận, một mức lãi suất cao bất thường so với mặt bằng chung thường là tín hiệu doanh nghiệp phát hành đang gặp khó khăn trong huy động vốn qua các kênh thông thường.