Cổ phiếu là gì? Vì sao nên đầu tư cổ phiếu?
Cổ phiếu là loại chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần vốn của công ty phát hành (Khoản 2, Điều 4, Luật Chứng khoán 2019). Nói đơn giản, mua một cổ phiếu là mua một phần nhỏ trong công ty đó, và người mua trở thành đồng chủ sở hữu công ty theo tỷ lệ số cổ phiếu đang nắm giữ.
Cổ phiếu tồn tại dưới dạng chứng chỉ giấy hoặc phổ biến hơn hiện nay là bút toán ghi sổ trong hệ thống của trung tâm lưu ký. Mỗi công ty cổ phần khi thành lập đều chia vốn điều lệ thành các phần bằng nhau gọi là cổ phần, và cổ phiếu chính là giấy xác nhận quyền sở hữu với các cổ phần đó.
Nếu bạn mới bắt đầu tìm hiểu thị trường chứng khoán nói chung, có thể xem thêm Đầu tư chứng khoán là gì? Hướng dẫn cơ bản cho người mới bắt đầu trước khi đi sâu vào cổ phiếu trong bài này.
Mục lục
Người sở hữu cổ phiếu gọi là gì
Người nắm giữ cổ phiếu của một công ty được gọi là cổ đông. Cổ đông phổ thông có các quyền cơ bản gồm quyền được chia cổ tức khi công ty có lợi nhuận và ra quyết định chia, quyền tham gia và biểu quyết tại đại hội đồng cổ đông, quyền được ưu tiên mua thêm cổ phần mới tương ứng tỷ lệ sở hữu khi công ty phát hành thêm, và quyền tiếp cận một số thông tin của công ty theo quy định (Điều 115, Luật Doanh nghiệp 2020). Phạm vi quyền cụ thể phụ thuộc vào loại cổ phiếu đang nắm giữ (cổ phiếu thường hay cổ phiếu ưu đãi) và tỷ lệ sở hữu.
Hai loại cổ phiếu phổ biến trên thị trường
Luật Doanh nghiệp 2020 chia cổ phần công ty cổ phần thành cổ phần phổ thông và các loại cổ phần ưu đãi (ưu đãi cổ tức, ưu đãi biểu quyết, ưu đãi hoàn lại và ưu đãi khác theo Điều lệ công ty) (Điều 114, Luật Doanh nghiệp 2020). Với nhà đầu tư cá nhân giao dịch trên sàn, hai nhóm thường gặp nhất là cổ phiếu thường (tương ứng cổ phần phổ thông) và cổ phiếu ưu đãi cổ tức.
Cổ phiếu thường
Cho phép cổ đông tự do chuyển nhượng, được biểu quyết các vấn đề quan trọng của công ty tại đại hội đồng cổ đông theo nguyên tắc mỗi cổ phần phổ thông tương ứng một phiếu biểu quyết, và được chia cổ tức theo kết quả kinh doanh thực tế từng năm nếu đại hội đồng cổ đông thông qua. Đây là loại cổ phiếu chiếm đa số trên thị trường và cũng là loại nhà đầu tư cá nhân giao dịch phổ biến nhất trên sàn.
Cổ phiếu ưu đãi cổ tức
Mang lại mức cổ tức cố định hoặc ưu tiên nhận cổ tức trước cổ phiếu thường, kể cả khi công ty kinh doanh không thuận lợi trong năm đó, nhưng cổ đông sở hữu loại cổ phiếu này không có quyền biểu quyết, dự họp đại hội đồng cổ đông hoặc đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác (Điều 117, Luật Doanh nghiệp 2020). Loại cổ phiếu này phù hợp hơn với nhà đầu tư ưu tiên dòng tiền cổ tức ổn định, dù mức cổ tức cố định không đồng nghĩa với việc công ty chắc chắn có khả năng chi trả nếu kinh doanh sa sút.
| Tiêu chí | Cổ phiếu thường | Cổ phiếu ưu đãi cổ tức |
|---|---|---|
| Quyền biểu quyết | Có | Không (trừ trường hợp luật quy định khác) |
| Cổ tức | Theo kết quả kinh doanh, không cố định | Cố định hoặc ưu tiên nhận trước |
| Mức độ phổ biến trên sàn | Rất phổ biến | Ít giao dịch hơn |
| Phù hợp với | Nhà đầu tư chấp nhận biến động để tìm tăng trưởng | Nhà đầu tư ưu tiên dòng tiền ổn định |
Cổ phiếu hoạt động như thế nào
Không phải mọi cổ phiếu đều đi qua cùng một quy trình giống hệt nhau. Con đường phổ biến để một cổ phiếu đến tay nhà đầu tư cá nhân thường gồm ba giai đoạn dưới đây, nhưng hình thức cụ thể ở từng giai đoạn khác nhau tùy công ty.
Phát hành
Công ty cổ phần huy động vốn bằng cách chào bán cổ phần, theo hai hình thức: chào bán riêng lẻ cho một số nhà đầu tư xác định, hoặc chào bán ra công chúng (IPO) nếu đáp ứng đủ điều kiện luật định, ví dụ vốn điều lệ đã góp từ 30 tỷ đồng trở lên và hoạt động kinh doanh có lãi trong 2 năm liên tục trước đó, không có lỗ lũy kế (Điều 15, Luật Chứng khoán 2019). Chỉ khi chào bán ra công chúng, đợt phát hành mới cần được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước chấp thuận đăng ký.
Niêm yết hoặc đăng ký giao dịch
Sau khi chào bán ra công chúng, cổ phiếu không mặc nhiên được niêm yết. Công ty đại chúng đáp ứng đủ điều kiện niêm yết riêng mới được giao dịch tại Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE) hoặc Hà Nội (HNX). Trường hợp chưa hoặc không đủ điều kiện niêm yết, công ty đại chúng phải đăng ký giao dịch cổ phiếu trên hệ thống UPCoM trong thời hạn quy định (Nghị định 155/2020/NĐ-CP). Nói cách khác, niêm yết trên HOSE/HNX và đăng ký giao dịch trên UPCoM là hai con đường khác nhau để cổ phiếu được giao dịch tập trung, không phải một bước bắt buộc duy nhất áp dụng giống nhau cho mọi cổ phiếu.
Giao dịch trên thị trường thứ cấp
Khi đã niêm yết hoặc đăng ký giao dịch, nhà đầu tư đặt lệnh mua hoặc bán qua công ty chứng khoán, hệ thống khớp lệnh tại sở giao dịch, và giao dịch được thanh toán theo chu kỳ T+2, nghĩa là tiền và cổ phiếu về tài khoản vào ngày làm việc thứ hai sau ngày khớp lệnh (Cổng thông tin Chính phủ).
Ví dụ minh họa mang tính khái quát, không áp dụng giống nhau cho mọi cổ phiếu.
Đặc điểm của cổ phiếu so với các kênh đầu tư khác
Dưới đây là một số đặc điểm nhà đầu tư thường cân nhắc khi so sánh cổ phiếu với gửi tiết kiệm hoặc trái phiếu, không phải khuyến nghị nên hay không nên đầu tư.
- Nguồn lợi nhuận (nếu có): đến từ hai nguồn, chênh lệch giá khi bán ra cao hơn giá mua vào, và cổ tức nếu công ty chia trong thời gian nắm giữ. Mức sinh lời thực tế biến động theo từng mã cổ phiếu và giai đoạn thị trường, không có mức cố định hay được đảm bảo, kể cả với doanh nghiệp có nền tảng tài chính tốt.
- Thanh khoản: cổ phiếu đã niêm yết hoặc đăng ký giao dịch có thể đặt lệnh mua/bán ngay trong phiên, tiền về tài khoản theo chu kỳ thanh toán T+2. Mức độ dễ khớp lệnh còn phụ thuộc khối lượng giao dịch thực tế của từng mã, một số mã thanh khoản thấp có thể khó bán ở mức giá mong muốn.
- Yêu cầu vốn ban đầu: nhờ cơ chế giao dịch lô lẻ (1-99 cổ phiếu), có thể bắt đầu với số vốn nhỏ tùy thị giá từng mã, không bắt buộc vốn lớn. Vốn ban đầu thấp không đồng nghĩa với rủi ro thấp.
Rủi ro cần biết trước khi đầu tư cổ phiếu
Bên cạnh cơ hội sinh lời, cổ phiếu cũng đi kèm rủi ro thực sự cần hiểu rõ trước khi tham gia.
- Giá giảm theo biến động chung của thị trường, không chỉ do riêng doanh nghiệp.
- Kết quả kinh doanh của doanh nghiệp không như kỳ vọng khiến giá cổ phiếu đi xuống.
- Không được bảo đảm gốc như tiền gửi tiết kiệm, có thể chịu lỗ nếu bán ra ở mức giá thấp hơn giá mua.
Để giảm thiểu rủi ro, nhà đầu tư mới nên bắt đầu với số vốn nhỏ, dành thời gian tìm hiểu doanh nghiệp trước khi mua, và phân bổ vốn vào nhiều mã cổ phiếu thuộc các ngành khác nhau thay vì tập trung toàn bộ vào một mã duy nhất.
Bắt đầu đầu tư cổ phiếu từ đâu
Để bắt đầu, nhà đầu tư cần mở một tài khoản giao dịch chứng khoán tại một công ty chứng khoán được cấp phép, nộp tiền vào tài khoản, sau đó có thể đặt lệnh mua cổ phiếu ngay qua ứng dụng hoặc nền tảng giao dịch của công ty chứng khoán đó. Trước khi đặt lệnh, nên tìm hiểu cơ bản về doanh nghiệp định mua, bao gồm tình hình kinh doanh, ngành nghề hoạt động và mức giá đang giao dịch trên sàn so với giá trị thực của doanh nghiệp, ví dụ qua các chỉ số P/E, P/B, ROE, EPS được trình bày trong Các kỹ thuật phân tích cổ phiếu mà bạn nên biết. Nhà đầu tư mới cũng có thể tham khảo thêm Cách lựa chọn chiến lược đầu tư cổ phiếu phù hợp cho từng nhà đầu tư để xác định phong cách đầu tư phù hợp với mục tiêu và khả năng chấp nhận rủi ro của bản thân.
Câu hỏi thường gặp
Cổ phiếu và chứng khoán có phải là một không?
Không. Chứng khoán là khái niệm rộng bao gồm nhiều loại công cụ tài chính như cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền. Cổ phiếu chỉ là một loại chứng khoán trong số đó, đại diện cho quyền sở hữu vốn góp tại một công ty cổ phần.
Mua cổ phiếu lần đầu cần bao nhiêu tiền?
Không có mức vốn tối thiểu cố định. Nhờ cơ chế giao dịch lô lẻ (1-99 cổ phiếu), nhà đầu tư có thể bắt đầu chỉ với vài trăm nghìn đồng tùy theo thị giá của mã cổ phiếu muốn mua, không bắt buộc phải có số vốn lớn.
Nên chọn cổ phiếu thường hay cổ phiếu ưu đãi?
Tùy mục tiêu đầu tư, không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp. Cổ phiếu thường phù hợp với người muốn có quyền biểu quyết và chấp nhận biến động giá để tìm tăng trưởng, còn cổ phiếu ưu đãi cổ tức phù hợp hơn với người ưu tiên dòng tiền cổ tức ổn định và không cần quyền biểu quyết.
Rủi ro lớn nhất khi đầu tư cổ phiếu là gì?
Rủi ro lớn nhất là khả năng mất một phần vốn khi giá cổ phiếu giảm, vì khoản đầu tư này không được bảo đảm gốc như tiền gửi tiết kiệm và không có cam kết hoàn vốn. Rủi ro này có thể giảm bớt, không loại bỏ hoàn toàn, bằng cách tìm hiểu kỹ doanh nghiệp trước khi mua và phân bổ vốn vào nhiều mã thuộc các ngành khác nhau.
Mọi cổ phiếu có bắt buộc phải niêm yết trên sàn giao dịch không?
Không. Cổ phiếu của công ty đại chúng có thể được niêm yết tại HOSE hoặc HNX nếu đáp ứng đủ điều kiện niêm yết, hoặc đăng ký giao dịch trên hệ thống UPCoM nếu chưa hoặc không đủ điều kiện niêm yết. Cả hai đều là hình thức giao dịch tập trung hợp pháp, khác nhau chủ yếu ở tiêu chuẩn niêm yết và yêu cầu công bố thông tin.
Muốn tự tìm hiểu và theo dõi cổ phiếu trên thị trường?
Mở tài khoản chứng khoán tại TCBS